मध्यपूर्वमा युद्ध चर्किँदै—कूटनीतिक प्रयासबीच ‘हर्मुज’ केन्द्रमा तनाव, विश्व अर्थतन्त्रमा असर

मध्यपूर्वमा युद्धसँगै कूटनीतिक प्रयास तीव्र भइरहे पनि तनाव कम हुने कुनै स्पष्ट सङ्केत देखिएको छैन। विशेषगरी ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ केन्द्रमा राख्दै अमेरिका, इरान र इजरायलबीचको टकराव झन् संवेदनशील बन्दै गएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ जलमार्गसम्बन्धी समयसीमा बढाएको केही समयमै इरानको रिभोलुसनरी गार्ड्स कोप्र्स (आईआरजीसी) ले कडा चेतावनी जारी गरेको छ। आईआरजीसीले सर्वसाधारणलाई अमेरिकी सैन्य उपस्थिति भएका क्षेत्रहरू विशेषगरी होटलजस्ता स्थान बाट टाढा रहन आग्रह गर्दै ती स्थानहरू सम्भावित निशाना बन्न सक्ने जनाएको अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था एएफपीले उल्लेख गरेको छ।

यसअघि ट्रम्पले इरानलाई हर्मुज जलमार्ग खुला राख्न आग्रह गर्दै ऊर्जा पूर्वाधारमाथि सम्भावित आक्रमणको चेतावनी दिएका थिए। उक्त समयसीमा आउँदो अप्रिल ६ सम्मका लागि सारिएको छ। ट्रम्पका अनुसार यो निर्णय इरानकै अनुरोधमा लिइएको हो र युद्ध अन्त्यका लागि वार्ता ‘सकारात्मक दिशामा अघि बढिरहेको’ दाबी गरिएको छ। तर फेब्रुअरी २८ देखि अमेरिका र इजरायलद्वारा इरानमाथि आक्रमण सुरु भएयता क्षेत्रीय द्वन्द्व झन् चर्किँदै गएको छ।

इरानले भने आफ्नै शर्तमा मात्र युद्ध अन्त्य गर्ने अडान लिँदै प्रतिशोधात्मक आक्रमणलाई निरन्तरता दिएको छ। उसले युद्ध क्षतिपूर्ति र ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’मा आफ्नो सार्वभौमिकताको सम्मान हुनुपर्ने माग राखेको छ, साथै अमेरिका र इजरायलद्वारा गरिएका आक्रमण तत्काल रोकिनुपर्ने शर्त अघि सारेको छ।

युद्धको असर विश्व अर्थतन्त्रमा समेत देखिन थालेको छ। ‘हर्मुज’ जलमार्गमार्फत हुने ऊर्जा आपूर्ति अवरुद्ध हुने जोखिमका कारण अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजार अस्थिर बनेको छ। सम्भावित ऊर्जा सङ्कटलाई ध्यानमा राख्दै जापानले कोइलाबाट चल्ने विद्युत् उत्पादनमा अस्थायी रूपमा प्रतिबन्ध हटाउने तयारी गरेको छ भने भियतनामले इन्धनमा लाग्ने कर अस्थायी रूपमा हटाएको छ।

यसैबीच अमेरिका–इरानबीच अप्रत्यक्ष वार्ता पनि जारी रहेको छ। १५ बुँदे अमेरिकी प्रस्ताव पाकिस्तानमार्फत तेहरानसम्म पुगेको र इरानले त्यसमा प्रतिक्रिया दिइसकेको जनाइएको छ।

उता, इजरायलले इरानका विभिन्न सहर तेहरान, कोम र उर्मिया मा आक्रमण तीव्र पारेको छ। तर इजरायलभित्रै भने युद्ध रणनीतिमाथि प्रश्न उठ्न थालेका छन्। विपक्षी नेता यायर लापिडले सेना धेरै मोर्चामा फैलिँदा क्षति बढिरहेको टिप्पणी गरेका छन्।

दक्षिणी लेबनानमा हिज्बुल्लाहसँगको लडाइँका कारण इजरायलले थप सैनिक परिचालनको आवश्यकता औंल्याएको छ। बेरुत क्षेत्रमा नयाँ हवाई आक्रमण भएको छ भने हिज्बुल्लाहले उत्तरी इजरायलतर्फ रकेट प्रहार गरेको दाबी गरेको छ।

समग्रमा, कूटनीतिक पहल जारी रहे पनि युद्धको दायरा विस्तार हुँदै जाँदा मध्यपूर्व मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र र ऊर्जा सुरक्षामा समेत गम्भीर चुनौती थपिँदै गएको देखिन्छ।